Uczeń z trudnościami adaptacyjnymi związanymi z różnicami kulturowymi lub ze zmianą środowiska edukacyjnego, w tym związanymi z wcześniejszym kształceniem za granicą

Do tej grupy zaliczyć możemy przede wszystkim:

  • dzieci uchodźców i osób starających się o status uchodźcy;
  • dzieci imigrantów decydujących się na zmianę miejsca zamieszkania ze względów ekonomicznych i zawodowych;
  • dzieci Polaków powracających po dłuższym pobycie za granicą.

Sytuacja tych dzieci różni się oczywiście w zależności od stopnia znajomości języka polskiego, specyfiki przynależności kulturowej i religijnej, doświadczeń nabytych w ojczystym kraju, statusu ekonomicznego i społecznego rodziców. Będzie to decydowało o przebiegu procesu edukacji i integracji.

Symptomy trudności

  • kryzys tożsamości (zawieszenie między kulturami: „Kim jestem?”, „Jak należy zachowywać się wobec innych?);
  • emocjonalne, poznawcze i społeczne zaburzenia wynikające z ciągłego przeżywania traumatycznych wydarzeń będących powodem opuszczenia ojczyzny;
  • poczucie zagubienia, osamotnienia i wyobcowania;
  • niepewność i poczucie zagrożenia wynikające z niestabilnej sytuacji życiowej;
  • poczucie bezradności związane z problemami w radzeniu sobie w warunkach nowego otoczenia;
  • niepokój, złość, a nawet odraza w stosunku do obcych praktyk czy zwyczajów;
  • zmienność nastrojów: euforia, wycofywanie się, apatia, zamknięcie się w sobie lub nadpobudliwość i zachowania agresywne;
  • frustracja związana z obniżoną zdolnością do samodzielnego radzenia sobie z problemami sytuacjach znajdujących się wcześniej pod kontrolą;
  • problemy w nawiązywaniu relacji społecznych (bariera językowa);
  • konflikty z rówieśnikami (obustronne problemy z adaptacją odmienności);
  • problemy wynikające z odmiennych umiejętności i kompetencji społecznych ukształtowanych w kraju pochodzenia;
  • problemy edukacyjne związane nie tylko z niedostateczną znajomością języka, ale i z różnicami programowymi;
  • kłopoty ze zrozumieniem tekstów pisanych i poleceń w języku polskim;
  • brak motywacji i zaniżone aspiracje jako wynik braku sukcesów edukacyjnych i społecznych.

Wskazówki do pracy z uczniem

  • odpowiednie przygotowanie zespołu klasowego na przybycie nowego ucznia, uwrażliwienie na jego potrzeby, problemy adaptacyjne, nieznajomość lub słabą znajomość języka polskiego;
  • oprowadzenie ucznia po szkole, wskazanie pomieszczeń strategicznych (klasy, stołówka, szatnia, toalety, sekretariat, gabinety pedagoga szkolnego, pielęgniarki);
  • w razie potrzeby przygotowanie dla ucznia zestawu obrazków i innych pomocy językowych ułatwiających mu wyrażanie własnych potrzeb i emocji (np. głodu, pragnienia, smutku, choroby, konieczności skorzystania z toalety);
  • przekazanie informacji o zasadach panujących w szkole, wyjaśnienie systemu oceniania oraz systemu nagród i kar;
  • stwarzanie przyjaznej atmosfery w klasie, np. poprzez wykonanie dwujęzycznej dekoracji, naukę podstawowych zwrotów grzecznościowych w języku nowo przybyłego ucznia;
  • zachęcanie zespołu klasowego do rozmów z nowym uczniem i podejmowania wspólnych działań;
  • zaproponowanie wybranemu uczniowi pełnienie funkcji „opiekuna-przewodnika”, którego zadaniem będzie pomoc nowemu koledze w poruszaniu się po szkole, opanowaniu rytmu dnia, zapewnienie towarzystwa w czasie przerw i obiadu, wyjaśnianie niezrozumiałych sytuacji.;
  • umiejętne włączanie w treści nauczania terminów dotyczących empatii, otwartości, tolerancji i szacunku dla inności, jako postaw pożądanych i godnych szacunku, a także korzyści płynących z kontaktu z inną obyczajowością, kulturą i językiem;
  • organizowanie zajęć prowadzonych przez ucznia, podczas których sam mówi o kraju, z którego pochodzi, zwyczajach, kulturze i religii;
  • wspieranie ucznia częstymi rozmowami; budowanie poczucia bezpieczeństwa, m.in. przez szybkie reagowanie na jego problemy i potrzeby;
  • częste pochwały, nieustanna motywacja, docenianie najdrobniejszych postępów, życzliwość i zrozumienie;
  • angażowanie ucznia do wszystkich możliwych zadań, pracy w grupach zadaniowych, wspieranie jego aktywności na zajęciach;
  • bazowanie na mocnych stronach ucznia, wykorzystywanie jego potencjału do budowania poczucia własnej wartości i lepszej pozycji wśród rówieśników:
  • aranżowanie sytuacji umożliwiających prezentację przez ucznia jego zdolności artystycznych, sprawności fizycznej, umiejętności manualnych,
  • przygotowanie indywidualnych zadań do wykonania odwołujących się do unikalnej wiedzy ucznia (wiedzy o swoim kraju, znajomości obcego języka) – prezentacja na forum klasy,
  • traktowanie ucznia podczas lekcji jako eksperta językowego,
  • wyznaczanie go do pomagania kolegom i koleżankom,
  • zachęcanie do udziału w konkursach;
  • zachęcanie ucznia do udziału w zajęciach pozalekcyjnych zgodnych z jego zainteresowaniami, co pozwoli mu poznać osoby o podobnych pasjach, nawiązać przyjaźnie, a to ułatwi mu adaptację w nowym środowisku;
  • priorytetowe traktowanie kształtowania kompetencji komunikacyjnych ucznia;
  • przygotowywanie tzw. spreparowanych tekstów, czyli krótkich, jasnych i prostych (zmodyfikowanych w zakresie gramatycznym i leksykalnym) streszczeń lektur i innych materiałów umożliwiających uczniowi naukę czytania ze zrozumieniem i tym samym, adekwatne do jego kompetencji językowych przyswajanie treści zawartych w danym tekście;
  • chwalenie postępów językowych i motywowanie do dalszej nauki;
  • zapewnienie uczniowi dostępu do słownika i innych materiałów ułatwiających naukę języka polskiego;
  • docenianie każdej prawidłowej odpowiedzi (nawet jednowyrazowej czy nie do końca poprawnej gramatycznie);
  • nieprzywiązywanie nadmiernej uwagi do poprawności językowej wypowiedzi ucznia – ciągłe poprawianie może stać się przyczyną stresu, a w efekcie spowodować blokadę komunikacyjną;
  • szczególnie docenianie takich umiejętności, jak czytanie ze zrozumieniem, wyszukiwanie informacji, ogólne rozumienie tematyki i problematyki tekstów;
  • w pracach pisemnych ocenianie strony merytorycznej i tolerancyjne podejście do pojawiających się błędów językowych;
  • docenianie nawet krótkich pisemnych wypowiedzi, szczególnie gdy znajomość języka polskiego jest w fazie początkowej;
  • opracowanie dla ucznia indywidualnych kryteriów oceniania z pominięciem kryterium poprawności językowej;
  • uwzględnianie wolniejszego tempa pracy, wydłużenie czasu przeznaczonego na wykonanie zadań;
  • ograniczanie liczby ćwiczeń do wykonania;
  • udzielanie dodatkowych wskazówek i objaśnień (Słupek, 2018).

Polskie prawo oświatowe stwarza szereg możliwości instytucjonalnego wsparcia uczniów, którzy uczęszczali do szkoły za granicą. Kwestie te reguluje art. 94a u stawy o systemie oświaty oraz rozporządzenie MEN z dnia 9 września 2016 r. w sprawie kształcenia osób niebędących obywatelami polskimi oraz obywateli polskich, którzy pobierali naukę w szkołach funkcjonujących w systemach oświaty innych państw.

Uczniowie przybywający do Polski z obcego systemu edukacji nie muszą nostryfikować świadectw uzyskanych za granicą. Wyjątkiem są szkoły policealne, do których są przyjmowani słuchacze na podstawie dokumentu stwierdzającego posiadanie wykształcenia średniego, które musi być uznane lub potwierdzone.

źródło: K. Słupek, Uczniowie ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi…, Harmonia, Gdańsk 2018