Niepełnosprawność ruchowa to wszelkie zaburzenia funkcjonowania narządu ruchu, które mogą być wywołane m. in. uszkodzeniami lub zaburzeniami czynności układu nerwowego, chorobami i uwarunkowanymi genetycznie, stanami pourazowymi, wadami wrodzonymi lub innymi przyczynami, których konsekwencją jest ograniczenie sprawności ruchowej.

Schorzenia najczęściej powodujące u dzieci niepełnosprawność ruchowa to:

  • mózgowe porażenie dziecięce;
  • dystrofia postępująca mięśni;
  • przepuklina oponowo-rdzeniowa;
  • skrzywienie kręgosłupa;
  • inne, w tym: wrodzona sztywność stawów, choroby nerwowo-mięśniowe (w tym rdzeniowy zanik mięśni, neuropatie, miopatie), fakomatoza, kolagenoza, nowotwory kości, martwica kości, miastenia, osteoporoza, polineuropatia, porażenie splotu ramiennego, wady stóp, wodogłowie, wrodzona łamliwość kości, oraz amputacje występujące na skutek urazów i wypadków.

Niepełnosprawność ruchowa zwykle ogranicza nie tylko możliwości lokomocyjne i manipulacyjne dziecka, ale także jego doświadczenia poznawcze, kontakty społeczne i możliwości samorealizacji w różnych dziedzinach. Trudności edukacyjne dziecka z niepełnosprawnością ruchową zależą od rodzaju dysfunkcji, jej stopnia oraz czasu wystąpienia.

Najczęstsze symptomy trudności

  • ograniczenie, a czasami nawet całkowity brak samodzielnej aktywności ruchowej;
  • ograniczone możliwości poznawania schematu ciała i rozumienia pojęć określających stosunki przestrzenne oraz umiejętności oceny odległości;
  • problemy z przyjęciem i utrzymaniem, zwłaszcza przez dłuższy czas, prawidłowej pozycji dobranej do rodzaju aktywności, a w związki z tym:
  • – problemy z koncentracją na wykonywanym zadaniu,
  • – zaburzenie obserwacji czynności nauczyciela i prezentowanych przez niego pokazów,
  • – szybka męczliwość;
  • trudności z prawidłowym chwytem narzędzi pisarskich (pisanie, rysowanie, malowanie, przewracanie kartek, manipulowanie przedmiotami itp.);
  • osłabiona kontrola wykonywanych ruchów precyzyjnych utrudniająca naukę czytania i pisania, zdobywania doświadczeń przedmatematycznych, rozumienia i wnioskowania na materiale obrazkowym/graficznym;
  • ruchy mimowolne czy synkinezje (współruchy) znacznie ograniczające nabywanie podstawowych technik szkolnych (czytania, pisania i liczenia), a potem biegłego posługiwania się nimi na poszczególnych etapach edukacji;
  • słabsza pamięć ruchowa oraz trudność w prawidłowym odtworzeniu pokazanego ruchu (szczególnie skomplikowanych sekwencji ruchowych w odpowiedniej kolejności), co utrudnia naśladowanie i samodzielne planowanie ruchu;
  • znacznie wydłużone w czasie wykonywanie czynności ruchowych powodujące problemy z nadążaniem z wykonaniem poleceń w czasie zbliżonym do pozostałych uczniów w klasie;
  • obniżona koncentracja, np. z powodu trudności z utrzymaniem właściwej pozycji;
  • niekiedy zachowania agresywne i buntownicze, niska lub zbyt wysoka (nieadekwatna) samoocena, trudności w relacjach społecznych, zaburzenia komunikacyjne, obniżenie nastroju czy występowanie lęków o własne zdrowie czy przyszłość.

Wskazówki do pracy z uczniem

  • zniesienie barier architektonicznych (w szkole ogólnodostępnej możemy jedynie mówić o ich ograniczeniu);
  • dostosowanie miejsca pracy m. in. tak, aby uczeń mógł przyjąć niemęczącą, prawidłową pozycję siedzącą;
  • dostosowanie i zmodyfikowanie pomocy szkolnych tak, by uczeń mógł z nich w pełni korzystać;
  • oferowanie dziecku na zdjęciach lekcyjnych gotowych formatek, wykresów, tabel oraz modeli tak, aby mogło je ono same wypełnić, bez konieczności rysowania całego schematu;
  • pamiętanie, że jeśli uczeń ze znaczną niepełnosprawnością ruchową ma szczególne trudności z realizacją standardów wymagań związanych z umiejętnościami wykonawczymi, to część tych umiejętności powinna być przełożona z formy „potrafi wykonać” na „wie, jak wykonać”;
  • zachęcanie dziecka do podejmowania częstych interakcji społecznych i zawierania przyjaźni;
  • dawanie okazji do wykazywania się samodzielnością;
  • budowanie adekwatnej samooceny i realistycznych aspiracji (Słupek, 2018).

źródło: K. Słupek, Uczniowie ze specjalnymi potrzebami…, Harmonia Universalis, Gdańsk 2018