Poniższe listy kontrolne pozwolą ci zbadać, czy twoje dziecko/przedszkolak/uczeń cierpi na dysfunkcję dotykową. Wyłoni się wzór, który pomoże ci zrozumieć „nie- zgrane” zachowanie twojego dziecka. Nie wszystkie cechy będą dotyczyć twojego dziecka. Zaznaczenie jednak wielu pól sugeruję, że cierpi ono na zaburzenie przetwarzania sensorycznego.

Dziecko nadreaktywne, unikające bodźców sensorycznych (nadwrażliwe dotykowo) ma trudności z biernym dotykiem (z byciem dotykanym). Dziecko takie może:

  • Reagować negatywnie lub emocjonalnie na delikatne wrażenia dotykowe, okazując lęk, wrogość lub agresję. Może cofać się przed lekkim dotykiem oraz drapać lub pocierać miejsce dotknięcia. Gdy było w wieku niemowlęcym, mogło odrzucać przytulanie jako źródło przyjemności lub ukojenia.
  • reagować negatywnie lub emocjonalnie na możliwość, że ktoś je lekko dotknie. Może się irytować lub bać, kiedy inne osoby są blisko niego, np. podczas ustawiania się w szeregu.
  • reagować negatywnie lub emocjonalnie, kiedy ktoś zbliża się od tyłu lub kiedy dotyk jest poza polem jego widzenia, np. gdy czyjaś stopa muśnie jego stopę pod kocem lub stołem.
  • przejawiać reakcję „walcz lub uciekaj” po dotknięciu jego twarzy i np. myć od razu twarz.
  • reagować negatywnie, kiedy włosy na jego ciele (rękach, nogach, karku, twarzy, plecach itd.) ułożone są inaczej niż zwykle i „wytarte w drugą stronę”. Silny wiatr lub nawet delikatna bryza może unieść włosy i wytrącić dziecko z równowagi.
  • przejawiać reakcję „walcz lub uciekaj” na odmienne ułożenie włosów, np. po szczotkowaniu, ścięciu, myciu lub przygładzeniu ich na głowie.
  • denerwować się z powodu deszczu, wiatru lub komarów.
  • być nadmiernie wyczulone na łaskotanie.
  • reagować zbyt silnie na odczuwany ból fizyczny, robiąc duży problem z małego zadrapania lub drzazgi. Dziecko może rozpamiętywać i mówić o takich doświadczeniach przez wiele dni. Może być hipochondrykiem. Reagować podobnie na różne wrażenia dotykowe. Kropla deszczu na skórze może spowodować reakcję tak odmienną, jak gdyby było to ukłucie kolcem.
  • wyraźnie uciekać przed dotykaniem przez fryzjera, dentystę, pielęgniarkę lub pediatrę.
  • zachowywać się tak, że sprawia wrażenie, jakoby było uparte, usztywnione, nieelastyczne, celowo aroganckie werbalnie lub fizycznie bądź w inny sposób „trudne” bez żadnego widocznego powodu, podczas gdy w rzeczywistości jest to awersyjna reakcja na bodźce dotykowe.
  • odrzucać przyjacielskie lub czułe poklepywanie i pieszczoty, szczególnie jeżeli osoba dotykająca nie jest jednym z rodziców lub znanych mu osób. Dziecko może odtrącać dotyk każdej osoby oprócz matki (lub pierwotnego opiekuna).
  • rozpraszać się nie skupiać uwagi i zachowywać niespokojnie, kiedy powinno w ciszy się koncentrować.
  • woleć uściski od pocałunków. Może pragnąć odczuwać silny uścisk, ale próbować zetrzeć z siebie irytujący, delikatny dotyk pocałunku.
  • sprzeciwiać się obcinaniu paznokci.
  • nie lubić niespodzianek.

To samo dziecko, które unika bodźców sensorycznych, może mieć również trudności z czynnym dotykiem. Dziecko takie może:

  • nie chce myć zębów.
  • być wybredne w jedzeniu, preferować określoną konsystencję pokarmów, np. chrupiącą albo papkowatą. Dziecko może nie lubić pokarmów z grudkami, których się nie spodziewano, np. sosu pomidorowego lub zupy jarzynowej, ale także klejących pokarmów, takich jak ryż lub lukier do ciasta.
  • nie chce jeść pokarmów gorących lub zimnych.
  • unikać dawania pocałunków.
  • nie zgadzać się na kąpiel  lub nalegać, aby woda była bardzo gorąca lub bardzo zimna.
  • zaciskać dłonie lub chronić ręce przed odczuciem dotyku.
  • być nadmiernie pedantyczne, śpiesznie zmywać mniejszy brud z rąk.
  • unikać chodzenia boso po trawie czy piasku lub brodzenia w wodzie.
  • chodzić na palcach, aby zminimalizować kontakt z podłożem.
  • awanturować się o ubrania, np. o sztywne nowe rzeczy, szorstkie tkaniny, kołnierzyki koszul, golfy, piaski, gumki w pasie, czapki i szaliki.
  • złościć się z powodu butów i skarpetek, zwłaszcza szwów w skarpetkach. Może odmawiać noszenia skarpet. Może narzekać na sznurowadła. Może się upierać, aby nosić sandały w chłodne i mokre zimowe dni lub ciężkie kozaki latem.
  • woleć krótkie rękawy i krótkie spodenki. Może odmawiać noszenia czapek i rękawiczek, nawet zimą, aby uniknąć uczucia, że ubrania ocierają jego skórę.
  • woleć długie rękawy i spodnie. Może się upierać, że chce nosić czapkę i rękawiczki, nawet latem, aby nie odsłaniać skóry.
  • unikać dotykania szczególnych faktur lub powierzchni, np. niektórych tkanin, koców, dywaników lub pluszaków.
  • mieć potrzebę ciągłego dotykania szczególnych faktur lub powierzchni, które dają mu poczucie spokoju i pocieszenia, np. ulubiony kocyk.
  • wycofywać się na lekcjach plastyki, przyrody, muzyki i wychowania fizycznego, aby uniknąć wrażeń dotykowych.
  • unikać brudzącej zabawy, np. zabawy z piaskiem, farbami do malowania rękami, pastą, klejem, błotem, gliną; być może na samą myśl o tym zacznie płakać.
  • stać nieruchomo lub poruszać się pod prąd w zadaniach grupowych, takich jak tor przeszkód, lub w grach ruchowych, nieustannie obserwując innych.
  • szorstko traktować zwierzęta lub unikać kontaktu fizycznego z nimi.
  • w każdej chwili mieć przy sobie do obrony patyk, zabawkę, linę lub inną broń ręczną.
  • ustnie uzasadniać, w warunkach akceptowalnych społecznie, dlaczego unika tego rodzaju odczuć, np. : „Moja mama mówiła mi, że nie mam brudzić sobie rąk” albo „Mam alergię na tłuczone ziemniaki”.
  • wycofywać się z grupy i nie zgadzać się na zabawę w domach innych dzieci.
  • nie radzić sobie z nawiązywaniem ciepłych relacji z innymi osobami. Może doświadczać trudności w sytuacjach społecznych, być samotnikiem z małą liczbą bliskich przyjaciół.

Dziecko podreaktywne, które ignoruje bodźce sensoryczne, może wykazywać nietypowe reakcje na bierny i czynny dotyk. Dziecko takie może:

  • nie zauważać dotyku, chyba że jest bardzo silny.
  • być nieświadome brudu na twarzy, szczególnie wokół ust i nosa, nie zauważać paproszków na twarzy lub cieknącego nosa.
  • nie zdawać sobie sprawy, że ma potargane włosy, kołtuny lub piasek we włosach.
  • nie zauważać nieładu w ubraniach lub przemoczonych mankietów czy skarpet.
  • nie zwracać uwagi na gorąco i zimno lub zmiany temperatur w pomieszczeniach lub na zewnątrz; często nadal ma na sobie kurtkę, chociaż się poci, lub nie sięga po kurtkę, mimo, ze trzęsie się z zimna.
  • reagować w niewielkim stopniu lub wcale na ból spowodowany zadrapaniem, siniakami, skaleczeniem lub uderzeniem; być może lekceważy złamanie palca lub obojczyka.
  • kiedy jest bose, nie skarżyć się na ostry żwir, gorący piasek lub pobijane palce.
  • z jednej strony nie reagować na pikantne, pieprzne, kwaśne, ostre lub „wypalające usta” jedzenie, z drugiej jednak strony może pragnąć tego rodzaju smaków.
  • nie zważać na warunki zewnętrzne, takie jak wiatr, deszcz, komary. Może nie zdawać sobie sprawy, że coś upuściło.
  • nie odsuwać się, kiedy ktoś się o nie opiera lub kiedy napiera na nie tłum.
  • sprawiać wrażenie, że nie ma „wewnętrznego popędu”, aby obracać i poznawać zabawki i przedmioty, które przemawiają do większości dzieci, nie mieć ochoty ich dotykać.
  • wymagać silnej stymulacji dotykowej, aby zaangażować się w toczące się wokół niego życie, nie szuka aktywnie takiej stymulacji.
  • ranić inne dzieci i zwierzęta podczas zabawy, sprawiać wrażenie, że nie ma z tego powodu wyrzutów sumienia, w rzeczywistości jednak nie rozumieć bólu odczuwanego przez innych (Koomar, Kranowitz, Szklut, Blazer-Martin, Haber, Sava, 2016)

źródło: J. Koomar, C. Kranowitz, S. Szklut, L. Blazer-Martin, E. Haber, D. I. Sava: „Integracja sensoryczna Odpowiedzi na pytania zadawane przez nauczycieli…”, HARMONIA UNIVERSALIS, Gdańsk 2016